ÇOCUKLARDA BÜYÜME VE GELİŞMENİN İZLENMESİ

Ayrıntılar

Uz Dr Hale Yener tarafından yazıldı.

     Çocuk organizmasını erişkinden ayıran en önemli özellik sürekli bir büyüme ve gelişme süreci içinde olmasıdır. Anne karnında tek hücre olarak yaşama başlayan bir bebek aylar yıllar içinde birçok kompleks becerileri yapabilen, düşüncelerini ifade edebilen bir erişkin haline gelir. Diğer canlılara kıyasla insanda çocukluk süresi çok daha uzundur.
    Tanım olarak baktığımızda büyüme vücut kitlesinin artması anlamına gelirken gelişme biyolojik işlevlerin kazanılmasını ifade eder. Rutin kontrollerin bir amacı da bebeğin yaşına uygun büyüme ve gelişme gösterip gösteremediğinin saptanmasıdır. Bir ülkenin sağlık göstergelerinden birisi de çocukların büyüme ve gelişme durumudur.
    
    Büyüme Hızı

    Çocukluk dönemlerinde büyüme hızı değişkenlik gösterir. Doğumdan sonraki ilk aylarda hızlı bir büyüme gösteren bebekte daha sonra büyüme hızı azalır. Süt çocukluğu dönemi olarak adlandırılan 0-1 yaş, bebeğin en hızlı büyüdüğü dönemdir. Bebek ilk 5 ayda doğum kilosunun 2 katına, 1 yaşta ise 3 katına ulaşır. Yine boy ilk yıl %50 oranında artış gösterir. 1-2 yaş arası büyüme daha yavaşlar ve 2-10 yaş arası sabit büyüme gösterir. Ergenlik döneminde yine bir büyüme atağı olur. Bu dönemde kız ve erkeklerde değişmek üzere ortalama 25 cm kadar boy artışı ve buna uygun bir kilo artışı olur.
    Büyüme hızı organlara göre değişir. Örneğin beyin ağırlığı doğumda erişkin değerinin %25 kadardır ve 5 yaşında %90’ a ulaşır. Bu nedenle doğumda baş oransal olarak büyüktür. 1 yaşından sonra kol ve bacaklarda uzama nedeniyle vücut oranları erişkin değerlere benzemeye başlar.

    Büyüme Hızını Etkileyen Faktörler

Cinsiyet:  Kız ve erkek çocuklarda büyüme süreci farklıdır. Erkek çocuklarda boy ve kilo kızlardan daha fazladır.
Genetik Faktörler: Anne ve babadan gelen genler bebeğin büyüme potansiyelini belirler. Irk ve ailelere özgü farklar da etkili olur. Anne baba boyuna göre bebeğin erişkin boyu yaklaşuk olarak tahmin edilebilir.

Hormonlar:  Tiroid hormonu ve hipofizden salgılanan büyüme hormonu çocukluk döneminde büyümeyi etkileyen en önemli hormonlardır. Bunlar büyüme faktörleri (IGF) ler ile etki gösterir. Doğum öncesi dönemde ise insülin en belirleyici hormondur. Gebelik şekeri (Gestasyonel diabet) olan annelerde kan şekeri kontrol edilmezse yüksek kan şekeri düzeyi bebekte insülin salgılanmasını artırır. İnsülin besin maddelerinin özellikle yoğun hücre içi depolanmasını artırı. Bu nedenle diabetli annelerin bebekleri daha iri doğarlar.
    Ergenlik döneminde ise kızlarda östrojen erkekler testesteron artışı büyümeyi ve özellikle kemik gelişimini artırır.
Beslenme ve Metabolik Hastalıklar:  İlk 2 yaşta beslenme büyüme üzerinde direkt etkilidir. Bebeğin aldığı enerjinin %10’ undan fazlası büyümeye harcanır. Normal büyüme için yeterli protein ve kalori alımı gerekir. Anne sütü ilk 6 ayda bebeğin tüm ihtiyacını karşılarken, 6 aydan sonra ek gıdalarda başlanmalıdır.
Kemik gelişimi için D vitaminine ihtiyacı vardır. Diğer vitamin ve minerallerde (demir, çinko, bakır gibi) normal büyüme için belli oranlarda verilmelidir.
Doğum Öncesi Faktörler:  Anne karnında bebeğin büyümesi plesanta yoluyla sağlanır. Plesanta ile ilgili problemler, annenin geçirdiği enfeksiyonlar, annenin kansızlık yada vitamin eksiklikleri, annenin aldığı ilaçlar, sigara kullanımı bebeğin düşük doğum ağırlığı ile doğmasına neden olur. Bu bebekler doğum sonrası büyüme hızını artırarak ortalama 1-2 yıl içinde yakalar.
Kronik Hastalıklar:  Doğumdan sonra büyümenin normal devamı için sağlık durumunun iyi olması gerekir. Doğumsal kalp yada böbrek hastalıkları, astım gibi kronik  hastalıklar, sık geçirilen infeksiyonlar da büyümenin duraksamasına neden olur.

    Büyümenin Değerlendirilmesi

    Çocuğun sağlık durumunda bozulma büyüme sürecini duraksatır, bu nedenle her çocuğun belli aralıklarda büyüme izlemi yapılmalıdır. İlk 1-2 haftada, ilk 6 ayda; ayda bir,
6-12 ay arası; 2 ayda bir, daha sonra 3-6 ay aralıklarla çocukluk döneminde yılda bir ölçümler yapılır.
Büyümenin değerlendirilmesi için yapılan ölçümler;
•    Ağırlık ve ağırlık artış hızı
•    Boy ve boy artış hızı
•    Baş çevresi ve baş çevresi artış hızı (ilk 2 yıl)
Bu ölçümler büyüme eğrileri denilen ve her ülkenin kendine özgü verileri ile hazırlanan çizgilerle değerlendirilir. Kız ve erkek çocuklar için ayrıdır. Ortalama değer %50 persantildir, bunun altında ve üstündeki değerler %3- %97 persantil arası olarak belirlenmiştir.
    Her çocuğun doğum boy ve ağırlığına göre hangi çizgide olduğu ve aylık değişimler işaretlenir. Genetik yapıya bağlı olarak aynı yaştaki çocuklar arasında boy ve kilo farklılıkların olması normaldir, bu nedenle çocuğu yaşıtları ile kıyaslanmamalıdır, önemli olan çocuğun kendi persantil çizgisini devam ettirmesidir.
Ağırlık:  Doğumda bebeklerin ortalama ağırlığı 3,3 kg alt sınır 2,5 kg üst sınır 4,6 kg olarak saptanmıştır. Bu zamanında doğan bebekler için geçerli, erken doğanlar için farklıdır. İlk hafta içinde bebeklerde fizyolojik bir tartı kaybı olur. Bundan sonra bebek hızla kilo almaya başlar. İlk aylarda günde 20-30 gr daha sonra 15-20 gr civarında kilo alımı olur.
Boy: Zamanında doğan bebeklerde ortalama 50 cm alt sınır 48 cm, üst sınır 53,3 cm dir. İlk 3 aylık dönemde yaklaşık 8 cm sonraki aylarda giderek azalan hızla devam eder ve 1 yaşındaki çocuk ortalama 75 cm boya ulaşır. 1-2 yaşlarında 10-12 cm bir artış olur, çocukluk dönemi boyunca sabit hızda bir artış olur. Ergenlik döneminde kızlar daha önce büyüme atağına geçerler ve yaklaşık 18 yaşına kadar boy uzamasına devam eder.
Baş Çevresi:  Çocukta beyin gelişiminin bir göstergesidir. Doğumda başın boya oranı 1/4 oranındadır. Baş çevre artışı öncesi doğum öncesi ve doğum sonraki ilk aylarda en hızlıdır. Doğumda baş çevresi ortalama 35 cm dir. 1 yaşında 46 cm civarındadır. Ailevi olarak baş çevresi büyük yada küçük olabilir önemli olan başın büyüme hızıdır.
Vücut Bölümlerinin Birbirine Oranı: Gövde ile kol-bacak uzunluğunun uyumlu olup olmadığı kontrol etmek için kullanılır. Gövdenin boya oranı kulaç uzunluğu gibi ölçümler değerlendirilir. Beslenme durumunun değerlendirilmesine yönelik kol çevresi, baş çevresi, göğüs çevresi oranı kullanılabilir.

GELİŞME
Bu bölümde değerlendirilen parametreler;
•    Diş gelişimi
•    Kemik gelişimi
•    Nöromotor gelişim
•    Psikososyal gelişim
•    Cinsel gelişim
Diş Gelişimi: Anne karnında diş gelişimi başlar, 25 yaşında kalıcı dişlerin tamamlanmasıyla sona erer. Diş çıkarma yaşı bireysel farklılıklar gösterir. 4 ay- 1 yaş arasında ilk dişler çıkar. 16 aya kadar hiç diş çıkmamışsa araştırılmalıdır.
Diş çıkma sırası; alt kesiciler, üst kesiciler 1.azı dişi, köpek dişleri ve 2 azı dişleri şeklindedir. Diş çıkarma sırasında huzursuzluk, hafif ateş, hafif ishal ve öksürük görülebilir. Süt dişleri 20 tanedir. 6 yaşından sonra bu dişler dökülerek kalıcı dişler çıkmaya başlar. Flor eksikliği diş çürüklerine eğilimi artırır.
Kemik Gelişimi: Büyüme ve gelişmenin değerlendirilmesindeki en önemli ölçütlerden birisidir. Kemik olgunlaşma düzeyi ( kemik yaşı) kronolojik yaşın saptanmasında kullanılan bir yöntemdir. ( adli raporlarda…)
    Uzun kemiklerin büyümesi uç kısımda kıkırdak dokusunun gelişmesiyle başlar, kıkırdak dokunun kemikleşmesiyle tamamlanır. Büyüme hormonu kıkırdak gelişimini, tiroid hormonu ve cinsiyet hormonları ise kemikleşmeyi etkiler.
    Kemik yaşı el bileği kemiklerinin radyolojik değerlendirilmesiyle yapılır. Kemik yaşının geri kaldığı durumlarda hormon düzeyi araştırılmalıdır.
    D vitamini kemik gelişiminde önemli rol oynar, kalsiyumun kemiklerde gelişmesini sağlar. Bu nedenle bebeklere anne sütü ile birlikte koruyucu dozda D vit verilmelidir. Anne sütü ve mamalarda yeterli kalsiyum vardır. Kortizon gibi ilaçların uzun süre kullanımı osteoporoza neden olur.
    Yenidoğan bebekte frontel (bıngıldak) gelişimi de kemik gelişiminin göstergesidir. Ön frontonel 10-16 aylar arasında kapanır. 3 ay kadar erken veya 18 aya kadar geç olabilir, baş çevresi önemlidir.
Nöromotor ve Psikososyal Gelişim: Özellikle ilk yaşlarda zeka gelişimi ile nöromotor gelişim birlikte değerlendirilir. Çocuklar belirli yaşlarda belirli beceriler kazanır. Bunun için zeka, sinir-kas sistemi ve görme işitme yeteneklerinin normal olması gerekir.
    Yenidoğan döneminde bazı refleksler ile değerlendirilme yapılırken, daha büyük bebeklerde yaşına uygun hareketlerin yapılabilmesi ile değerlendirilir.
Kas kontrolünün sağlanması baştan ayağa doğru sırayla gider. Örneğin 2 aylık bebek başını tutabilir, 6-8 aylarda oturabilir. 1 yaş civarında da yürümeye başlar.
Görme: 1-2 aylık bebek annenin yüzüne dikkatle bakar, gülümseme ve sesle cevap verir. 2 aydan sonra izlemeye başlar, 6 aylıkken gördüğü cismi yakalamaya başlar.
İşitme – Konuşma: Bebek yüksek seslerle irkilme şeklinde yanıt verir. 3-4 ayda sese doğru döner. 1-2 aylıkta “agu” şeklinde sesler çıkarır. 6-8 aylarda heceleri tekrarlar, 1 yaşında 2-3 kelimeyi bilinçli olarak söyler, söylenenleri yapar. 2 yaşında kelime söyleyemeyen, 3 yaşında cümle kuramayan çocukta konuşma gecikmiştir. Uyarı eksikliği, işitme bozukluğu, psikolojik sorun veya nörolojik problemler yönünden araştırılır.
Sosyal Davranış: Bebek 1-2 ayda anneye gülümsemeye başlar. 3 -4 ayda ellerini hareket ettirir. 6 aydan sonra el çırpma yüzünü saklama gibi oyunlar yapar. 7-9 aylıkta yabancıları yadırgar. 9 aydan sonra eline verilen yiyecekleri yiyebilir. 18 ayda kaşıkla yemek yiyip bardaktan su içebilir.
    Boy tartı ölçümlerindeki gibi nöromotor gelişiminde de bir işlevin kaçıncı aylar arasında normal olduğunu belirten çizgiler vardır. Bazı çocuklarda daha erken ya da geç olabileceği aklından çıkartılmamalıdır.

Uz Dr Hale Yener
Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Uzmanı
İrenbe
Bu e-Posta adresi istenmeyen posta engelleyicileri tarafından korunuyor. Görüntülemek için JavaScript etkinleştirilmelidir.