AŞILAR

Ayrıntılar

Uz Dr Hale Yener tarafından yazıldı.

    Aşılar, enfeksiyon hastalıkları ile savaşta en önemli silahtır. Aşı ile yalnızca çocuğun o hastalığa karşı korunması sağlanmış olmaz aynı zamanda o hastalığın ortadan kaldırılması da sağlanmış olur. Buna ilk örnek çiçek aşısıdır, çiçek aşısı ilk bulunan aşıdır ve dünyada yaygın kullanılması sonucu 1977 yılından beri çiçek hastalığı görülmemektedir.
    Dünya sağlık Örgütünün genişletilmiş bağışıklama programı ile çocuk(Polio sonucu) felci de birçok ülkede artık görülmemektedir. 1994 yılından itibaren Amerika kıtası arındırılmış bölge ilan edilmiştir. Ülkemizde de 5 yıldır yeni polio olgusuna rastlanmamıştır. Yinede her yıl 6 milyon çocuğun aşı ile önlenebilir hastalıklar nedeniyle hayatını kaybettiği tahmin edilmektedir.

Aşı nedir?  
    Aşı, zayıflatılmış veya ölü mikropların vücuda verilerek o hastalığa karşı bağışıklık oluşmasını sağlar.
Aşı vücutta hastalık yapmadan bağışıklık sistemini uyaracak şekilde ölü veya canlı mikroorganizmadan hazırlanır.
Kızamık, kızamıkçık, kabakulak, BCG, suçiçeği ve OPV(ağızdan polio aşısı) canlı aşılara örnektir. Canlı aşılarla güçlü bağışıklık oluşur genellikle 1–2 doz yeterlidir, dezavantajı ise özellikle bağışıklık sistemi zayıf olanlarda komplikasyona yol açabilmesidir. Doğuştan bağışıklık sistemi hastalığı olan veya kortizon, kanser ilaçları gibi baskılayıcı ilaçlar kullananlara canlı aşılar uygulanmaz.
Ölü bakteri ve virüs aşılarında ya mikroorganizmanın tümü veya bir kısmı kullanılır.(Örn: Boğmaca, IPV, grip aşısı gibi Difteri ve tetanoz aşısı toksinlerle oluşan toxoid aşıya örnektir. Yeni teknolojiler ile virüsün DNA’sı labarotuvarda çoğaltılarak yeni aşılar hazırlanabilmektedir.)

*[Koruyucu madde olarak kullanılan thiomersal cıvalı bir bileşiktir. Otizmle ilişkisi kanıtlanmamıştır ancak cıva toksinlerini azaltmak için 1999 yılından sonra birçok aşıda kullanımdan kaldırılmıştır.]

Aşı hazırlanırken stabilizasyon sağlamak için koruyucu maddeler, antibiyotikler ve antijenik özelliğini arttırıcı bağışıklık sistemini uyarıcı maddeler eklenir. Bazı aşılar yumurta proteinleri taşır, yumurta alerjisi olanlarda alerji yönünden dikkatli olunmalıdır.
Bazı hastalıklara karşı 2’li ve 3’lü karma aşılar kullanılırken son yıllarda 4–5 hastalığa karşı koruma sağlayan karma aşılar kullanıma sunulmuştur.

Aşı uygulamasında dikkat edilecek noktalar şunlardır;
-    Aşılar 2–8 ºC arasında saklanmalıdır. Buzdolabında rafta saklanır, buzluğa veya kapağa konulmaz. Taşıma sırasında soğuk zincirin devam ettirilmesine dikkat edilmelidir. Sıvı aşılar kesinlikle dondurulmamalıdır.
-    Aşı yapılması sırasında sterilizasyona dikkat edilmelidir. Tek kullanımlık enjektör ve iğne kullanılmalıdır.
-    Aşı uygulaması için bebeklerde uyluk dış yüzü daha büyüklerde kolun üst kısmı tercih edilir. Kalça bölgesi yağ dokusundan zengindir, yeterli bağışıklık sağlanamadığı için bu bölge tercih edilmez.
-    Bebek ağızdan verilen aşıyı 5–10 dakika içinde kusarsa aşı tekrarlanır. Anne sütü verilmesi aşının etkisini azaltmaz.
-    Eş zamanlı aşı uygulaması farklı bölgelerden yapılabilir. Canlı virüs aşıları aynı anda veya 30 gün ara ile uygulanmalıdır.

Hepatit B Aşısı:
Ülkemiz Hepatit B taşıyıcılığı açısından orta derecede endemik bir ülkedir. Küçük yaşlarda virüsle karşılaşıldığında kronikleşme oranı yüksektir. Bu nedenle doğumdan hemen sonra ilk doz Hepatit B aşısı uygulanmalıdır ve 3 doz aşı yapılır. Bağışıklığın ömür boyu devam ettiği bildirilmektedir. Riskli gruplar dışında (sürekli kan transfüzyonu olanlar, hemodiyaliz hastaları) rapel (tekrar) dozu yapılmasına gerek yoktur. 2 kg altında doğan bebeklerde bağışıklık yanıtı iyi olmadığı için aşı tekrarlanır. Annede HBSAğ taşıyıcılığı varsa doğundan sonra Hepatit B immunglobulin mümkünse ilk 12 saatte diğer bacaktan uygulanmalıdır

    BCG Aşısı:
Tüberküloz hastalığı henüz dünyada yaygın olduğu için yaklaşık 100 ülkede rutin uygulamadadır, ülkemizde bunlardan biridir ve aşılama devletin resmi sağlık kuruluşlarında yapılmaktadır.
    BCG aşısının akciğer tbc tüberküloza karşı koruma oranları için çeşitli rakamlar verilmekle birlikte, tüberkülozun vücutta yayılmasını %80 engellediği için yapılması önerilmektedir.
    Aşı 2 aylıktan büyük çocuklara sol omuza cilt içine yapılır. 2–6 hafta sonra burada kızarıklık ve kabuklanma başlar ve birkaç ay içinde iyileşerek yerinde iz bırakır. İlkokul 1. sınıfta tekrar uygulanır. Aşının hiç reaksiyon vermediği durumlarda tutup tutmadığını görmek için PPD testi yapılır, reaksiyon vermezse aşı tekrarlanır.
BCG aşısından sonra 48 saat banyo yaptırılmaması önerilir. Aşı komplikasyon olarak sol koltuk altında lenf bezi büyümesi veya aşı yerinde enfeksiyon görülebilir.

Difteri, Boğmaca, Tetanoz Aşıları;
    Bu aşı 3’lü karma şeklinde uygulanabildiği gibi çocuk felci ve menenjit ile birlikte olan 5’li karma tipleride mevcuttur.
    Boğmaca hastalığına karşı aşı tüm dünyada kullanılmasına karşı halen tek tek vakalar görülebilmektedir. Boğmaca hastalığına karşı bağışıklık uzun sürmez ve anneden bebeğe koruyucu antikor geçmez. Bu nedenle 2. ayda aşı programı başlatılır.
    Boğmaca aşısının 2 tipi vardır: Tam hücre aşısı ve asellüler aşı. Tam hücre aşısının yüksek ateş, huzursuzluk, ağlama ve dalgınlık gibi yan etkileri olabilir ve havale geçiren çocuklarda kullanılmaz. Bu nedenle son yıllarda yan etkileri azaltılmış olan asellüler aşı tercih edilmektedir. 6 yaşından sonra boğmaca aşısı uygulanmaz, difteri-tetanoz aşısı uygulanır.
    Difteri hastalığının görülme sıklığı çok azalmıştır. Difteri toksininden hazırlanan bir aşıdır, 6 yaşından sonra erişkin tipi aşı tetanoz aşısı ile birlikte uygulanır.
    Tetanoz aşısıda toksoid bir aşıdır, tek başına veya diğer aşılarla karma şekilde yapılabilir. Tetanoz mikrobu yeni doğan bebeğin göbek kordonundan (steril olmayan şartlarda yapılan doğumlarda) yara ve kesik yerlerinden vücuda girer ve salgıladığı toksinle hastalık yapar. Bu nedenle gebelikte anneye tetanoz aşısı uygulanır. Bebeğe 2. aydan itibaren aşı programına başlanır.  Aşının koruyuculuğu 10 yıl kadar olmakla birlikte riskli gruplarda ve yaralanmalardan sonra tetanoz aşısı tekrarlanır, ağır yaralanmalarda tetanoz imnun globulin de uygulanmaktadır.
    Aşı yan etkisi olarak aşı yerinde ağrı, kızarıklık görülebilir.

Hemofius influenza tip B (Hİb) aşısı:
    Hib özellikle ilk 5 yaşta başta menenjit olmak üzere zatüre, ortakulak iltihabı gibi çeşitli hastalıklara yol açabilen bir bakteridir. Solunum yoluyla bulaşır. 2. aydan sonra uygulanabilir, büyüdükçe doz sayısı azalır. 5 yaşına kadar yapılabilir.

Çocuk Felci Aşısı:
    Çocuk felci de yoğun aşı programları ile artık Türkiye’de de görülmeyen bulaşıcı bir hastalıktır. Ağızdan verilen canlı aşı (OPV) ve enjeksiyonla uygulanan inaktif aşı (IPV) olmak üzere 2 tipi vardır. Gerek OPV gerekse IPV ile yeterli bağışıklık elde edilmektedir, bu nedenle her biri tek başına kullanıldığı gibi ardışık şemalar da kullanılabilir.
    OPV canlı aşı olduğu için bağışıklık sistemi yetersiz olan veya bağışıklık sistemini baskılayıcı ilaç kullanan çocuklarda kullanılmaz, aşı virüsü bir süre dışkıda bulunabildiği için evde bu tip hasta kişi varsa yine IPV tercih edilmelidir.
    IPV diğer aşılarla karma şekilde uygulanır.

Kızamık Aşısı
    Kızamık öldürücü komplikasyonları olabilen döküntülü bir hastalıktır ve aşıya rağmen halen Türkiye dahil bazı ülkelerde görülmeye devam etmektedir. Anneden geçen koruyucu antikorlar bebeği yaklaşık 1 yaşına kadar korur ancak kızamığın sık görüldüğü ülkelerde 9.aydan sonra aşı uygulanması ve 6 ay sonra tekrar dozu önerilmektedir.
    12 aydan sonra yapılırsa 4–6 yaşına kadar koruyuculuğu devam etmektedir ve 4–6 yaşta 1 kez daha uygulanır.1 yaşından sonra kızamıkçık ve kabakulak aşısı ile birlikte karma aşı (MMR) şeklinde yapılır.
    Aşı reaksiyonu olarak yaklaşık %10’unda bir hafta kadar sonra ateş ve döküntü olabilir. Diğer canlı aşılar gibi bağışıklık sisteminde problem olan çocuklara uygulanmaz.

Kızamıkçık Aşısı
    Kızamıkçık hafif geçen bir döküntülü hastalık olmakla birlikte gebelikte geçirildiğinde bebekte kalıcı bozukluklara yol açabilir.
    Kızamıkçık aşısı kabakulak ve kızamıkla birlikte karma şekilde bulunmaktadır. 1-2 aydan sonra tek doz ve 4–6 yaşta tekrar dozu şeklinde uygulanır.
    Gebelere uygulanmaz.

Kabakulak Aşısı
    Kabakulak komplikasyon olarak aseptik menenjit ve erkek çocuklarda orşit (testis enfeksiyonu) yapabildiği için bu hastalık da birçok ülkede rutin aşı programındadır. 1 yaşında uygulanır. 4–6 yaşta rapel 2 doz yapıldığında %95 üstünde koruyuculuk sağlar.
        Ülkemizde kızamık, kızamıkçık ile birlikte 3’lü karma şeklinde aşı formundadır. Yan etki olarak aşıdan sonra hafif kabakulak hastalığı şeklinde belirtiler olabilir. Canlı aşıların yapılmaması gereken durumlarda uygulanmaz.

Suçiçeği Aşısı:
    Suçiçeği sağlıklı çocuklarda hafif geçirilmesine karşın komplikasyonlara neden olabilir.(cilt enfeksiyonları, kanama bozuklukları, nörolojik bozukluklar gibi) Bağışıklık sistemi zayıf olanlarda özellikle lösemili çocuklarda ağır seyreder.
    Japonya’da 1986 yılında geliştirilen aşı ABD’de 1995’te rutin kullanıma girmiştir. Suçiçeği aşısı canlı bir aşıdır. 13 yaşına kadar tek doz, 13 yaşından büyüklere 1–2 ay arayla 2 doz uygulanır, yaklaşık %97 bağışıklık sağlar. Lösemili hastalarda iyileşme dönemine girildiğinde uygulanır, ileri yaşlarda daha ağır geçirilebilir.
    Suçiçeği aşısı canlı bir aşıdır. Aşı reaksiyonu olarak aşı yerinde hassasiyet, ateş ve döküntü olabilir. Canlı aşıların uygulanmaması gereken durumlarda yapılamaz.

Hepatit A Aşısı:
    Hepatit A bulaşıcı sarılık olarak bilinen kronikleşmeyen bir enfeksiyondur. Küçük yaşlarda hafif geçirilmesine karşın nedir de olsa fulminan hepatit (karaciğer koması) denilen ölümcül komplikasyona yol açabildiği için aşı önerilir, büyük yaşlarda daha ağır seyreder. Hepatit A aşısı inatetif bir aşıdır. 6 ay ara ile 2 doz önerilir. 2 yaşından sonra daha iyi bağışıklık sağlar ancak 1 yaşından sonra da uygulanabilir. 18 yaşına kadar pediatrik (Çocuk) dozu önerilir. %95–100 koruyuculuk sağlamaktadır.
Yan etki olarak aşı yapılan bölgede ağrı ve hassasiyet görülebilir, genel komplikasyon nadirdir.

Pnömokok Aşısı (PCV)
    2 yaş altındaki çocuklarda başta zatüre olmak üzere solunum yolu enfeksiyonları, menenjit, orta kulak iltihabi gibi hastalıklara neden olan bir bakteridir. Özellikle dalak fonksiyonu bozuk çocuklarda bağışıklık sistemi hastalıklarında ve kronik hastalarda da ağır enfeksiyonlara neden olduğu için 23 tipine karşı geliştirilmiş bir aşı (polisakkarit aşı) kullanılmaktaydı. 2000 yılından itibaren 2 yaşın altında kullanılabilen bir aşı geliştirilmiştir.(Konjuge aşı) 2 yaş altında pnömokokların en sık hastalık nedeni olan 7 tipine karşı geliştirilen bu aşı 9 yaşına kadar da kullanılabilmektedir. Pahalı bir aşı olduğu için ABD ve bazı Avrupa ülkelerinde rutin aşı programına alınmıştır, diğer ülkelerde isteğe bağlı olarak uygulanmaktadır.
    2 aydan büyük çocuklara uygulanabilir, yaş büyüdükçe azalan dozlarda uygulanır. Aşı yerinde ağrı, şişkinlik, kızarıklık ve ateş gibi yan etkileri olabilir.

Grip (İnfluenza) Aşısı
    Grip aşısı her yıl Dünya sağlık örgütünün belirlediği en sık beklenen 3 tip virüse karşı hazırlanır. Çocuklarda split aşı denilen virüsün bir kısmından saflaştırılmışı hazırlanmış aşı olarak kullanılır. Aşı sonbahar aylarında uygulanır. 6 aydan büyük çocuklarda uygulanabilir.
    Aşı yapılması önerilen riskli gruplar şunlardır;
Astım gibi kronik akciğer hastalıkları, doğumsal kalp hastalıkları, diabet, kronik böbrek hastalıkları, bağışıklık sistemi hastalıkları, bazı kan hastalıkları ve romatizmal hastalıklar.
    Bebeklerde grip enfeksiyonları sonra zatürree gibi komplikasyonlar görülebildiği için ABD de rutin aşı programına alınmıştır. 9 yaşından küçüklere ilk uygulandığında 1 ay arayla 2 doz uygulanır. 6 ay- 3 yaş arası çocuklara yarım doz yapılır.
    Aşıdan sonra grip benzeri reaksiyonlar olabilir. Yumurta alerjisi olanlara uygulanmamalıdır.

    Özel durumlarda kullanılan aşılar;
Kuduz Aşısı:  Şüpheli hayvan ısırmalarından sonra uygulanır. Deride zedelenme varsa aşı başlanıp hayvan izleme alınır. Yara sabunlu su ile yıkanıp antiseptik solüsyon sürülmelidir ve boyun bölgesindeki yaralanmalarda ve ağır yaralanmalarda kuduz immunglobulin                    (HRIG) de uygulanır.
    Aşı 0,3,7,14 ve 28. günlerde kas içi enjeksiyonla uygulanır. Yeni aşılarda yan etki görülme olasılığı azalmıştır, baş ağrısı, bulantı, karın ağrısı, ateş görülebilir.

Aşı programları
    Aşı programları her ülkede sık görülen hastalıklara karşı hazırlanır. Maliyet etkinlik durumuna göre tüm çocuklara uygulanması zorunlu rutin aşı programları ile isteğe bağlı olarak uygulanan aşılar vardır.
 

Ülkemizde Önerilen Aşı programı şöyledir;
Doğum    Hepatit B aşısı
1. ay    Hepatit B aşısı
2. ay    DPT + Polio + Hib * + BCG
3. ay    PCV (Pnömokok) (*)
4. ay    DBT + Polio + Hib (*)
5. ay    PCV (*)
6. ay    DBT + Polio + Hib (*)
7. ay    PCV (*)
12. ay    MMR (+) (Kızamık, kızamıkçık, kabakulak)
13. ay    PCV (*)
15. ay    Suçiçeği(*)
18. ay    DBT + Polio + Hib
24. ay    Hepatit A
30. ay    Hepatit A
4–6 yaş    DBT + Polio + MMR

Not: (*) İsteğe bağlı aşılar
       (+) 9. ayda kızamık aşısı uygulanırsa 15. ayda MMR uygulanır.

Yeni Aşılar
    Halen birçok hastalık için aşı çalışmaları devam etmektedir. Sonbahar aylarında rotavinüs (ishal) aşısının da piyasaya çıkması beklenmektedir.
    Aşılar sağlıklı hastalıksız bir yaşam için çocuklarımıza vereceğimiz en önemli armağanlardan biridir.

Uz Dr Hale Yener
Çocuk Sağlığı ve Hastalıkları Uzmanı
İrenbe
Bu e-Posta adresi istenmeyen posta engelleyicileri tarafından korunuyor. Görüntülemek için JavaScript etkinleştirilmelidir.